موشک کروز Burevestnik روسیه که در ناتو با نام SSC-X-9 Skyfall شناخته می‌شود، بار دیگر در کانون توجه قرار گرفته است. دلیل این موضوع، پژوهش جدیدی است که نشان می‌دهد این سلاح ممکن است هنگام پرواز، ردی از مواد رادیواکتیو را در مسیر خود بر جای بگذارد.

این موشک از زمان رونمایی توسط ولادیمیر پوتین در سال ۲۰۱۸، یکی از جنجالی‌ترین تسلیحات روسیه بوده است. برخلاف موشک‌های کروز متعارف که برد آن‌ها به میزان سوخت حمل‌شده محدود می‌شود، Skyfall بر پایه یک رآکتور هسته‌ای کوچک طراحی شده که از نظر تئوری می‌تواند به آن اجازه دهد هزاران کیلومتر پرواز کند و از مسیرهایی غیرمنتظره به اهداف نزدیک شود.

تحلیل جدید پژوهشگران مؤسسه فناوری ماساچوست (MIT) بار دیگر بحث‌ها درباره طراحی، پیامدهای زیست‌محیطی و ارزش راهبردی این سلاح را زنده کرده است.

احیای یک ایده متعلق به جنگ سرد

براساس تحلیل اخیر پژوهشگران MIT، محتمل‌ترین توضیح برای برد فوق‌العاده Skyfall این است که از یک سامانه پیشران هسته‌ای چرخه مستقیم (Direct-Cycle Nuclear Propulsion) استفاده می‌کند؛ مفهومی که شباهت زیادی به پروژه متوقف‌شده آمریکایی Project Pluto در دوران جنگ سرد دارد.

در یک موتور جت معمولی، سوخت برای گرم کردن هوای ورودی سوزانده می‌شود و سپس گازهای داغ و منبسط‌شده از بخش عقبی موتور خارج می‌شوند تا نیروی رانش تولید کنند.

به نظر می‌رسد Skyfall این محفظه احتراق را با یک رآکتور هسته‌ای کوچک جایگزین کرده است. به‌جای سوزاندن سوخت، هوای ورودی از میان یا اطراف رآکتور عبور می‌کند، به سرعت تا دماهای بسیار بالا گرم می‌شود و سپس از نازل خروجی خارج می‌شود. این فرآیند در حالی نیروی رانش تولید می‌کند که تنها مقدار بسیار اندکی سوخت هسته‌ای مصرف می‌شود.

نتیجه چنین طراحی‌، موشکی است که به مخازن سوخت متعارف وابسته نیست و می‌تواند برای مدت بسیار طولانی در آسمان باقی بماند.

چرا کارشناسان معتقدند این موشک ممکن است مواد رادیواکتیو منتشر کند؟

همان ویژگی‌ای که برد بسیار زیاد Skyfall را ممکن می‌کند، عامل اصلی نگرانی دانشمندان نیز هست.

طبق تحلیل MIT، این موشک تقریباً به‌طور قطع از معماری پیشران «چرخه باز» یا «چرخه مستقیم» استفاده می‌کند. در چنین سامانه‌ای، هوای بیرون مستقیماً با بخش‌هایی تماس پیدا می‌کند که در معرض محیط شدیداً پرتوزای رآکتور قرار دارند و سپس به‌عنوان گاز خروجی از موتور خارج می‌شود.

پژوهشگران معتقدند این فرآیند احتمالاً باعث انتشار ذرات و ایزوتوپ‌های رادیواکتیو در جو طی کل مدت پرواز خواهد شد.

همین موضوع یکی از دلایلی بود که آمریکا در نهایت با وجود موفقیت در آزمایش فناوری رم‌جت هسته‌ای، پروژه Project Pluto را در دوران جنگ سرد کنار گذاشت.

منتقدان سال‌هاست استدلال می‌کنند که یک موشک کروز هسته‌ای عملاً هر پرواز را به یک رویداد بالقوه پرتوزا تبدیل می‌کند، حتی اگر هرگز از کلاهک هسته‌ای خود استفاده نکند. همین نگرانی باعث شده برخی کارشناسان کنترل تسلیحات، این مفهوم را «چرنوبیل پرنده» توصیف کنند؛ هرچند حامیان آن معتقدند مزایای راهبردی این سلاح بر خطراتش می‌چربد.

چرا روسیه به چنین سلاحی نیاز دارد؟

مهم‌ترین مزیت Skyfall برد آن است.

موشک‌های کروز سنتی معمولاً چندصد تا چندهزار کیلومتر برد دارند. اما یک موشک با پیشران هسته‌ای می‌تواند از نظر تئوری برای مسافت بسیار طولانی‌تری پرواز کند، مسیرهای پیچیده‌ای را برای دور زدن شبکه‌های راداری انتخاب کند و از جهت‌هایی غیرمنتظره به هدف نزدیک شود.

روسیه بارها اعلام کرده که این موشک بردی تقریباً نامحدود دارد و می‌تواند از سامانه‌های دفاع موشکی موجود عبور کند.

در اکتبر ۲۰۲۵، مقام‌های روسیه اعلام کردند Skyfall پروازی به طول حدود ۱۴ هزار کیلومتر را طی حدود ۱۵ ساعت انجام داده است؛ هرچند شواهد مستقل برای تأیید این ادعا همچنان محدود هستند.

این موشک در ابتدا همراه با چند سامانه راهبردی دیگر رونمایی شد؛ از جمله اژدر هسته‌ای Poseidon و چندین سلاح هایپرسونیک که همگی با هدف تضمین توانایی روسیه برای عبور از شبکه‌های دفاع موشکی آینده توسعه یافته‌اند.

سلاحی که هنوز در هاله‌ای از ابهام قرار دارد

با وجود سال‌ها توسعه، بسیاری از جزئیات مربوط به Skyfall همچنان نامشخص هستند.

تحلیلگران مستقل هنوز درباره نحوه دقیق عملکرد سامانه پیشران، میزان اطمینان‌پذیری موشک و اینکه آیا واقعاً قادر به دستیابی به عملکرد ادعایی مقام‌های روسیه هست یا نه، اختلاف نظر دارند.

گزارش‌ها همچنین نشان می‌دهد این برنامه با چندین شکست و حادثه آزمایشی روبه‌رو شده است؛ از جمله حادثه‌ای در سال ۲۰۱۹ که به فناوری هسته‌ای مرتبط بود و جان چند متخصص روس را گرفت.

با این حال، چیزی که روزبه‌روز محتمل‌تر به نظر می‌رسد این است که Skyfall جدی‌ترین تلاش جهان برای عملیاتی کردن یک موشک کروز هسته‌ای محسوب می‌شود؛ مفهومی که مهندسان بیش از نیم قرن پیش آن را بررسی کرده بودند و بسیاری تصور می‌کردند برای همیشه کنار گذاشته شده است.

اگر تحلیل اخیر MIT درست باشد، بزرگ‌ترین نوآوری این موشک ممکن است همزمان بزرگ‌ترین جنجال آن نیز باشد؛ سامانه پیشرانی که بردی بی‌سابقه فراهم می‌کند، اما شاید به بهای پراکنده کردن مواد رادیواکتیو در آسمانی که از آن عبور می‌کند.